# TỐNG SƠN QUẬN CHÚA NGUYỄN THỊ NGỌC VẠN QUA SẮC PHONG, LĂNG MỘ VÀ TÍN NGƯỠNG THỜ PHỤNG Ở HUẾ

## TỐNG SƠN QUẬN CHÚA NGUYỄN THỊ NGỌC VẠN QUA SẮC PHONG, LĂNG MỘ VÀ TÍN NGƯỠNG THỜ PHỤNG Ở HUẾ

**TỐNG SƠN QUẬN CHÚA NGUYỄN THỊ NGỌC VẠN QUA SẮC PHONG, LĂNG MỘ VÀ TÍN NGƯỠNG THỜ PHỤNG Ở HUẾ**

(Bài được đăng ở Tạp chí Nghiên cứu & Phát triển, số 9.2015) link liên kết: [http://vjol.info.vn/index.php/ncpt-hue/article/view/23029/0](http://vjol.info.vn/index.php/ncpt-hue/article/view/23029/0)

Võ Vinh Quang – Nguyễn Đình Đính

Tóm tắt:

_Công nữ Ngọc Vạn – người con gái thứ của Chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên – trong nhiều năm qua được các nhà nghiên cứu dần đi đến khẳng định về công lao mở cõi trên cương vị là Hoàng thái hậu nước Chân Lạp. Tuy nhiên, những bí ẩn về cuộc đời bà cho đến nay vẫn chưa được làm sáng tỏ. Bằng việc phát hiện về lăng mộ, sắc phong và tín ngưỡng thờ phụng tôn thần Tống Sơn quận chúa Nguyễn Thị Ngọc Vạn tại Huế, chúng tôi mong muốn góp thêm vài cứ liệu cụ thể về vị trí của nhân vật lịch sử này ở vùng đất Dã Lê (Chánh – Thượng) của chốn Thần Kinh. Hi vọng rằng thông qua đó, giới học giả trong và ngoài nước tiếp tục có những nghiên cứu chuyên sâu, chứng minh xác thực để giải mã bí ẩn về vị công nữ có vai trò đặc biệt trong cuộc hôn nhân chính trị giữa Chúa Nguyễn và Chân Lạp mà bấy lâu vẫn cho là bà Ngọc Vạn._

**ABSTRACT**

Princess Ngọc Vạn – the second daughter of Nguyễn Phúc Nguyên Lord (Lord Sãi) –  researchers have gradually come to the affirmation of her credit for the expansion of Vietnamese territory as the Queen of Chenla Kingdom. However, the mystery of her life has not been elucidated. Through the discovery of her tomb, the royal decrees and the cult of worshipping Tống Sơn Princess Nguyễn Thị Ngọc Vạn in Huế, we hope to contribute some specific data about the position of this historic figure in the land of Dã Lê (Chánh – Thượng) in Huế; it is hoped that both domestic and foreign scholars continue to carry out in-depth studies in order to decrypt the mystery of the princess called Ngọc Vạn, who took a special role in the political marriage between Southern Vienam (ruled by Nguyễn Lords) and Chenla Kingdom.

&#x20;

1. _**Công nữ Ngọc Vạn trong quan điểm của các nhà nghiên cứu**_

Công nữ Ngọc Vạn – vị thứ nữ của Sãi vương Nguyễn Phúc Nguyên – trước nay được giới nghiên cứu khẳng định là Hoàng hậu _Somdach Prea Peaccayo dey Preavoreac_ của Quốc vương _Chey Chettha II_ (ở ngôi: 1618-1628) nước Chân Lạp. Sự khẳng định ấy có lẽ bắt nguồn từ nhìn nhận của sử gia Phan Khoang trong _Việt sử xứ Đàng Trong_ (1969), ông cho rằng: “…_chúa Hy Tông có 4 người con gái, hai nàng Ngọc Liên, Ngọc Đãnh \[tức Ngọc Đĩnh] thì có chép rõ sự tích chồng con, còn hai nàng Ngọc Vạn, Ngọc Khoa thì chép “khuyết truyện”, nghĩa là không rõ tiểu truyện, tức là không biết chồng con thế nào. Vậy người gả cho vua Chey Chetta II phải là Ngọc Vạn hoặc Ngọc Khoa_”**(1)** . Tiếp đó, năm 1973, ở sách _Biên Hòa sử lược toàn biên,_ _tập 2_, mục _**“Anh thơ, Liệt nữ**_”, tác giả Lương Văn Lựu xác quyết rằng “_Công chúa Ngọc Vạn (Hoàng hậu Thủy-Chân-lạp) mở đường Nam tiến đến đất Đồng Nai”_**(2**). Ông đã dành 6 trang sách (từ _trang 89_ đến _trang 95_) để chứng minh về công lao “_môi giới mở đường_” của công nương Ngọc Vạn đối với tiến trình Nam tiến của chúa Nguyễn: “_Riêng đối với Ngọc Vạn công chúa, đã làm môi giới mở đường cho cả một Việt tộc Nam tiến và khai khẩn miền Đông phố hoang vu, nhờ đó đến nay tỉnh nhà được trở thành Đông đô Nam Việt…”_**(3).**

Năm 1995, Ban trị sự Nguyễn Phúc tộc thực hiện bộ tư liệu tông phả rất quan trọng: _Nguyễn Phúc tộc thế phả_, tại mục _**“đức Thần Tông Hiếu Chiêu Hoàng Đế, húy Nguyễn Phúc Lan (1601-1648) Thượng vương (chúa Thượng)”**_ khi nói về anh chị em của chúa Thượng đã viết: “_Nguyễn Phúc Ngọc Vạn_ 阮福玉萬 _(Hoàng hậu Chân Lạp): bà húy là Nguyễn Phúc Ngọc Vạn, con gái thứ hai của đức Hy tông. Cùng mẹ với Hoàng trưởng tử Nguyễn Phúc Kỳ. Tiểu sử không rõ. Năm Canh Thân (1620) bà được đức Hy Tông gả cho vua Chân Lạp là Chey Chetta II. Về sau, nể tình bà, vua Chân Lạp đã cho người Việt lập một dinh điền tại Mô Xoài (Bà Rịa ngày nay)_”**(4).** Bên cạnh đó, có rất nhiều bài báo, tạp chí liên quan từ trước đến nay khi nhắc đến Hoàng hậu người Việt của nước Chân Lạp đương thời đều khẳng định đấy là _Nguyễn Phúc Ngọc Vạn_?. Thậm chí, nhà văn Ngô Viết Trọng ở Hải ngoại cũng đã cho xuất bản một cuốn sách mang tên “_Công nữ Ngọc Vạn_” theo thể loại tiểu thuyết lịch sử.

Hẳn vị Hoàng hậu người Việt của Quốc vương Chey Chetta II nước Chân Lạp có vị trí, vai trò không nhỏ đối với quá trình Nam tiến, thiết đặt dấu ấn của Người Việt lên đất Nam Bộ từ thế kỷ XVII đến nay. Tuy vậy, vị Hoàng hậu đó có đúng là công nữ Ngọc Vạ&#x6E;**(5)** hay không? Nếu bà đúng là Ngọc Vạn, thì tại sao với công lao to lớn đó mà từ sử sách, thư tịch, địa chí của Quốc gia nói chung, và ở vùng đất Nam Bộ nói riêng (như _Gia Định thành thông chí, Hoàng Việt nhất thống dư địa chí, Đại Nam thực lục, Đại Nam liệt truyện, Đại Nam nhất thống chí_…) cho đến tín ngưỡng thờ phụng, phong tục tập quán… của cư dân địa phương lại hiếm khi nhắc đến tên bà???

Vừa qua, trong quá trình thâm nhập thực địa làng xã ở Thừa Thiên Huế, chúng tôi tình cờ phát hiện một số tư liệu sắc phong, tẩm mộ, bài vị và tín ngưỡng thờ cùng _Tống Sơn quận chúa Nguyễn Thị Ngọc Vạn_ do dân chúng hai làng Dã Lê Chánh (xã Thủy Vân, Thị xã Hương Thủy) và Dã Lê Thượng (xã Thủy Phương, Thị xã Hương Thủy) bảo lưu, gìn giữ và tế lễ thường niên. Ở bài viết này, chúng tôi xin cung cấp các tư liệu liên quan đến nhân vật trên.

2. _**Khảo sát về sắc phong và tín ngưỡng thờ phụng**_**&#x20;Tống Sơn quận chúa Nguyễn Thị Ngọc Vạn**_**.**_
   * _Về sắc phong:_

Trong tổng số 28 sắc phong hiện được lưu giữ tại làng Dã Lê Thượng thì có 2 sắc phong cho _Tống Sơn quận chúa Nguyễn Thị Ngọc Vạn_: 1 sắc phong riêng cho bà vào ngày 18 tháng 3 năm Khải Định thứ 2 (1917), sắc phong còn lại là sắc phối phong vào ngày 25 tháng 07 năm Khải Định thứ 9 (1924) gồm nhiều vị thần linh ứng như _Thiên Y A Na Diễn Ngọc Phi thượng đẳng thần, Kim Đức trung đẳng thần, Mộc Đức trung đẳng thần, Thủy Đức trung đẳng thần, Hỏa Đức trung đẳng thần, Thổ Đức trung đẳng thần, Tống Sơn quận chúa Nguyễn Thị Ngọc Vạn_. Hai sắc phong này vẫn còn nguyên vẹn, có chiều dài 125cm, chiều rộng là 50cm, thể hiện trên giấy long đằng đặc trưng phổ biến của thời Khải Định. Dưới đây, xin công bố nguyên tác, phiên âm và dịch nghĩa hai văn bản sắc phong ấy.

* _Sắc phong ngày 18 tháng 3 năm Khải Định thứ 2 (1917)_:



<figure><img src="https://3522838936-files.gitbook.io/~/files/v0/b/gitbook-x-prod.appspot.com/o/spaces%2FHUaWc3aAQ3l932Cs4hGH%2Fuploads%2FjS3f3LVcspplYIPcpBc1%2FScreenshot_7.jpg?alt=media&#x26;token=2a1a331d-db11-46f9-ad83-36cab28899b7" alt=""><figcaption></figcaption></figure>

Phiên âm:

_Sắc Thừa Thiên phủ Hương Thủy huyện Dã Lê Thượng xã phụng sự_ Tống Sơn quận chúa Nguyễn Thị Ngọc Vạn quý nương tôn thần _hộ quốc tí dân nẫm trứ linh ứng. Tứ kim phi thừa_**(6)** _Cảnh mệnh_**(7)**_, miến niệm thần hưu_, trứ phong vi _Trinh Uyển Dực Bảo Trung Hưng tôn thần, chuẩn kỳ phụng sự. Thứ cơ_**(8)** _thần kỳ tương hựu bảo ngã lê dân. Khâm tai!_

_Khải Định nhị niên tam nguyệt thập bát nhật \[chu ấn:_ sắc mệnh chi bả&#x6F;_]_

Dịch nghĩa:

Sắc cho xã Dã Lê Thượng huyện Hương Thủy phủ Thừa Thiên thờ phụng _Tống Sơn quận chúa Nguyễn Thị Ngọc Vạn quý nương tôn thần_ phò nước giúp dân linh ứng rõ rệt. Luyến nay, trẫm kế thừa thánh nghiệp, mến nghĩ đến công đức to lớn của thần, bèn rộng phong \[mỹ tự] là _Trinh Uyển Dực Bảo Trung Hưng tôn thần_, chuẩn cho \[dân làng Dã Lê Thượng] thờ phụng. Những mong thần hãy cùng công đức tốt đẹp ấy để bảo vệ dân ta. Khâm tai!

Ngày 18 tháng 03 năm Khải Định thứ 2 (1917) \[ấn son: _sắc mệnh chi bảo_]



<figure><img src="https://3522838936-files.gitbook.io/~/files/v0/b/gitbook-x-prod.appspot.com/o/spaces%2FHUaWc3aAQ3l932Cs4hGH%2Fuploads%2FKtvjAhNYy4bfONuKsRr4%2FScreenshot_8.jpg?alt=media&#x26;token=0e4d99dc-af5a-4ec6-b23e-2ec88940b57c" alt=""><figcaption></figcaption></figure>

Phiên âm:

Sắc Thừa Thiên phủ Hương Thuỷ huyện Dã Lê Thượng xã tòng tiền phụng sự nguyên tặng _Hoằng Huệ Phổ Tế Linh Cảm Diệu Thông Mặc Tướng Trang Huy Dực Bảo Trung Hưng Thiên Y A Na Diễn Ngọc Phi thượng đẳng thần; Quang Hiển Hiệu Ứng Hoà Nghĩa Lợi Vật Linh Thuý Dực Bảo Trung Hưng Kim Đức trung đẳng thần; Thanh Tú Kiên Trực Vinh Mậu Quảng Ấm Linh Thuý Dực Bảo Trung Hưng Mộc Đức trung đẳng thần; Dương Trạch Hiển Linh Hoằng Triêm Bác Nhuận Linh Thuý Dực Bảo Trung Hưng Thuỷ Đức trung đẳng thần; Ôn Hậu Quang Ứng Chương Cảm Lệ Minh Linh Thuý Dực Bảo Trung Hưng Hoả Đức trung đẳng thần; Hoằng Đại Hậu Khánh Trọng Hậu Hàm Dục Linh Thuý Dực Bảo Trung Hưng Thổ Đức trung đẳng thần; **Trinh Uyển Dực Bảo Trung Hưng Tống Sơn quận chúa Nguyễn Thị Ngọc Vạn quí nương tôn thần**_ hộ quốc tý dân nẫm trứ linh ứng. Tiết mông ban cấp sắc phong, chuẩn hứa phụng sự. Tứ kim chính trực trẫm tứ tuần đại khánh tiết, kinh ban bảo chiếu đàm ân lễ long đăng trật. _Thiên Y A Na Diễn Ngọc Phi thượng đẳng thần_ đặc chuẩn y cựu phụng sự; _Kim Đức, Mộc Đức, Thuỷ Đức, Hoả Đức, Thổ Đức trung đẳng thần_ trứ gia tặng _Trang Huy thượng đẳng thần;_ _**Tống Sơn quận chúa Nguyễn Thị Ngọc Vạn quí nương tôn thần**_ trứ gia tặng _Trai Tĩnh trung đẳng thần_. Đặc chuẩn phụng sự, dụng chí quốc khánh nhi thân tự điển. Khâm tai!

Khải Định cửu niên thất nguyệt nhị thập ngũ nhật \[chu ấn: _sắc mệnh chi bảo_]

Dịch nghĩa:

Sắc cho xã Dã Lê Thượng, huyện Hương Thủy phủ Thừa Thiên theo xưa thờ phụng \[các thần] vốn tặng \[mỹ tự] _Hoằng Huệ Phổ Tế Linh Cảm Diệu Thông Mặc Tướng Trang Huy Dực Bảo Trung Hưng Thiên Y A Na Diễn Ngọc Phi thượng đẳng thần; Quang Hiển Hiệu Ứng Hoà Nghĩa Lợi Vật Linh Thuý Dực Bảo Trung Hưng Kim Đức trung đẳng thần; Thanh Tú Kiên Trực Vinh Mậu Quảng Ấm Linh Thuý Dực Bảo Trung Hưng Mộc Đức trung đẳng thần; Dương Trạch Hiển Linh Hoằng Triêm Bác Nhuận Linh Thuý Dực Bảo Trung Hưng Thuỷ Đức trung đẳng thần; Ôn Hậu Quang Ứng Chương Cảm Lệ Minh Linh Thuý Dực Bảo Trung Hưng Hoả Đức trung đẳng thần; Hoằng Đại Hậu Khánh Trọng Hậu Hàm Dục Linh Thuý Dực Bảo Trung Hưng Thổ Đức trung đẳng thần; **Trinh Uyển Dực Bảo Trung Hưng Tống Sơn quận chúa Nguyễn Thị Ngọc Vạn quí nương tôn thần**_ giúp nước phò dân, linh ứng rõ rệt. \[Các thần] Đã từng được ban cấp sắc phong, chuẩn cho thờ phụng. Luyến nay chính vào đại lễ tứ tuần đại khánh \[40 tuổi] của trẫm, trải ban chiếu báu ân sâu, lễ dày trật hậu. \[Bèn phong] _Thiên Y A Na Diễn Ngọc Phi thượng đẳng thần_ đặc biệt chuẩn cho thờ phụng, _Kim Đức, Mộc Đức, Thuỷ Đức, Hoả Đức, Thổ Đức trung đẳng thần_ tặng thêm rõ rệt \[mỹ tự] _Trang Huy thượng đẳng thần_; _**Tống Sơn quận chúa Nguyễn Thị Ngọc Vạn quí nương tôn thần**_ tặng thêm rõ rệt \[mỹ tự] _Trai Tĩnh trung đẳng thần_. Đặc biệt chuẩn cho thờ phụng các thần, dùng ghi vào lễ khánh tiết quốc gia mà cho vào điển chế thờ tự. Khâm tai!

Ngày 25 tháng 07 năm Khải Định thứ 9 (1924). \[ấn son: _sắc mệnh chi bảo_]

* _Vài nét về lăng miếu và tín ngưỡng thờ tự Tống Sơn quận chúa Nguyễn Thị Ngọc Vạn_ _ở làng Dã Lê Chánh, Dã Lê Thượng_

Bên cạnh 2 sắc phong được làng Dã Lê Thượng (Thủy Phương, Hương Thủy) giữ gìn, tôn thần _Tống Sơn quận chúa Nguyễn Thị Ngọc Vạn_ còn được cả hai làng Dã Lê Chánh, Dã Lê Thượng thờ phụng, có lăng tẩm, miếu mạo và luôn được xướng danh trong những buổi hội tế của dân làng 2 xứ ấy. Ở Dã Lê Chánh, miếu của bà với tên gọi _Quận chúa miếu_ 郡主廟hiện đặt trang trọng, đồng hàng trong khuôn viên các miếu của những vị Khai cơ (được sắc phong Khai canh), bài vị (thần chủ) ở miếu ghi rất rõ là: “_Phụng vi hiển linh Tống Sơn quận chúa Nguyễn Thị Ngọc Vạn quý nương, thụy Từ Hoan, pháp hiệu Diệu Đức trung đẳng thần”_ 奉為顯灵宋山郡主阮氏玉萬貴娘謚慈歡法号妙德中等神” _(xem ảnh 3-4)_. Theo các chức sắc của làng Dã Lê Chánh, miếu thờ bà được dân làng kính trọng gọi là “_Miếu Bà Vàng_” (một cách kiêng gọi thẳng tên của bà Ngọc Vạn). Bà cũng luôn được xướng danh trong các lễ tế của làng Dã Lê Chánh từ xưa đến nay (tuy nhiên, ở đây không có sắc phong của Bà).



<figure><img src="https://3522838936-files.gitbook.io/~/files/v0/b/gitbook-x-prod.appspot.com/o/spaces%2FHUaWc3aAQ3l932Cs4hGH%2Fuploads%2FNQhD4lymHmDIxeXdtnRN%2FScreenshot_9.jpg?alt=media&#x26;token=a4ca0302-ed5e-4a9d-90b2-1fd0e177edc6" alt=""><figcaption></figcaption></figure>



<figure><img src="https://3522838936-files.gitbook.io/~/files/v0/b/gitbook-x-prod.appspot.com/o/spaces%2FHUaWc3aAQ3l932Cs4hGH%2Fuploads%2F15cuyDho6eDtfhD9lyTA%2FScreenshot_10.jpg?alt=media&#x26;token=d52e8a54-d616-46a0-957c-9c3b4b45609c" alt=""><figcaption></figcaption></figure>

Ở làng Dã Lê Thượng (Thủy Phương, Hương Thủy), qua tìm hiểu chúng tôi được biết nơi đây không có miếu thờ Bà, nhưng lại có bài vị, sắc phong (như đã công bố ở trên). Trước đây, bài vị và sắc phong đều được lưu giữ tại đình làng Dã Lê Thượng, nhưng sau này do biến động, nên dân làng xin ký gửi vào hậu điện chùa Linh Sơn – làng Dã Lê Thượng (_xem ảnh 5 – 6_)



<figure><img src="https://3522838936-files.gitbook.io/~/files/v0/b/gitbook-x-prod.appspot.com/o/spaces%2FHUaWc3aAQ3l932Cs4hGH%2Fuploads%2FVXN68hdLvhLo9nB4ABno%2FScreenshot_11.jpg?alt=media&#x26;token=7c4ada66-7261-4486-a5ce-8760424a808c" alt=""><figcaption></figcaption></figure>

Thần chủ của tôn thần _Tống Sơn quận chúa Nguyễn Thị Ngọc Vạn_ ở chùa Linh Sơn viết là: “_phụng vi hiển linh Tống Sơn quận chúa Nguyễn Thị Ngọc \[Vạn] quý \[nương], thụy Từ Hoan, pháp hiệu Diệu Đức nhất vị kim linh”_ 奉為顯靈宋山郡主阮氏玉貴謚慈歡法號妙德一位金靈”_._

Dân làng Dã Lê Thượng cho biết từ lâu nay họ cũng xướng danh vị thần này là “_Bà Vàng_”. Đấy chính là cách gọi chệch kiểu kiêng húy “_Ngọc Vạn_” thể hiện sự tôn kính rất lớn đối với Bà.

Bên cạnh đó, theo chỉ dẫn của các bậc cao niên trong làng, chúng tôi đã lên vùng núi Bằng Lãng, nơi có đặt lăng mộ của _Tống Sơn quận chúa Nguyễn Thị Ngọc Vạn_. Mộ vẫn giữ nguyên kiểu cách hình yên ngựa (mã liệp) đặc trưng từ thời xa xưa. Tương truyền, ngày xưa ngôi mộ ấy có khuôn viên rất lớn và có người được triều đình tuyển cử coi giữ lăng mộ (_xem ảnh 7 -8_)



<figure><img src="https://3522838936-files.gitbook.io/~/files/v0/b/gitbook-x-prod.appspot.com/o/spaces%2FHUaWc3aAQ3l932Cs4hGH%2Fuploads%2FLJ6mDqTR08EvYoUjkxIz%2FScreenshot_12.jpg?alt=media&#x26;token=e9971971-6bcd-4694-a436-4f970edd59ff" alt=""><figcaption></figcaption></figure>

Qua khảo sát về sắc phong, lăng mộ và miếu thờ Tống Sơn quận chúa Nguyễn Thị Ngọc Vạn, chúng tôi có một số nhận định về nhân vật _Tống Sơn quận chúa_ dưới đây

1. _**Một số nhận định:**_

Về địa danh _Tống Sơn_ và danh hiệu _Tống Sơn quận chú&#x61;_&#x5B8B;山郡主:

_Tống Sơn_ là 1 trong 4 huyện thuộc phủ Hà Trung vào thời Lê (3 huyện còn lại là Hoằng Hóa, Hậu Lộc, Nga Sơn), được đổi tên từ huyện Tống Giang vào thời thuộc Minh. Vùng đất Gia Miêu Ngoại Trang thuộc huyện Tống Sơn, phủ Hà Trung (nay là làng Gia Miêu, xã Hà Long, huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa) chính là nơi phát tích của dòng tộc Nguyễn Phước của các chúa Nguyễn và vua Nguyễn ở Nam Hà. Năm Gia Long thứ 3 (1804), huyện Tống Sơn được gọi là _Quý huyện_, Gia Miêu được gọi là _Quý hương_. Cũng bởi thế, từ khi chúa Tiên Nguyễn Hoàng đặt chân vào Đàng Trong năm 1558, thiết lập một “_cõi Nam Hà_” đối lập với chúa Trịnh ở Bắc Hà, các đời chúa Nguyễn luôn ưu ái, hậu đãi đối với bề tôi gốc gác ở làng Gia Miêu nói riêng và huyện Tống Sơn (Thanh Hóa) nói chung.

_Tống Sơn quận chú&#x61;_&#x5B8B;山郡主 là danh hiệu tôn xưng cho các công nữ – con gái của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong – sau khi họ qua đời. Qua quá trình tìm hiểu về tên gọi _Tống Sơn quận chúa_, chúng tôi bắt gặp một số công nữ được vinh xưng danh hiệu này như: _Tống Sơn quận chúa Nguyễn Thị Ngọc Đĩnh (1608-1684),_ con gái thứ tư của Chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên và là chánh phối của Nghĩa quận công Nguyễn Cửu Kiều; _Tống Sơn quận chúa Nguyễn Thị Ngọc Đơn:_ con gái đầu của Nghĩa vương Nguyễn Phúc Thái; _Tống Sơn quận chúa Nguyễn Thị Ngọc Sáng (?-1721_), công nữ của Minh vương Nguyễn Phúc Chu và là phu nhân của Chưởng vệ Tống Văn Xuân; _Tống Sơn quận chúa Nguyễn Thị Ngọc Phượng (?-1722)_ , con gái của Minh Vương Nguyễn Phúc Chu và là phu nhân của Chưởng doanh Nguyễn Cửu Thế (cháu nội Nguyễn Cửu Kiều)…

Từ những liên kết ấy, chúng tôi cho rằng tôn thần có danh hiệu _Tống Sơn quận chúa Nguyễn Thị Ngọc Vạn_ nay đang hiện hữu tại hai làng Dã Lê Chánh và Dã Lê Thượng chính là vị công nữ thứ hai của Thụy quốc công Nguyễn Phúc Nguyên. Điều này cũng khiến cho câu chuyện được lưu truyền lâu nay là công nữ Ngọc Vạn được gả cưới cho quốc vương _Chey Chettha II_ nước Chân Lạp cũng như việc Chúa Sãi có bao nhiêu công nữ cần được tiếp tục nghiên cứu, giải mã.

Liệu phải chăng công nữ Ngọc Vạn chính là vị _Hoàng thái hậu nước Chân Lạp_? Và, những năm cuối đời, sau khi dựng chùa Gia Lào ở núi Chứa Chan (Đồng Nai) để tịnh tu, lại quay về làng Dã Lê Chánh để sinh sống, rồi qua đời tại đây như hai nhà nghiên cứu Lê Nguyễn Lưu – Huỳnh Đình Kết từng khẳng định rằng: “_Bà công nữ nối gót Huyền Trân ấy, chưa ai xác định được tên cô nào trong hai cô, nhưng ta có thể biết chắc là Ngọc Vạn, vì cuối đời, bà về nước, trú tại làng Dã Lê Chánh… và sau khi qua đời (lăng mộ tại làng Bằng Lãng) do có công đức được dân làng thờ phụng tại đình làng Dã Lê Thượng và chùa làng Linh Sơn… … Như thế không còn gì phải nghi ngờ_” **(9)**??? Và nếu có thực như nhận định của hai nhà nghiên cứu trên, thì tại sao bà Ngọc Vạn lại không quay về với Hiền vương Nguyễn Phúc Tần ở quanh phủ Chúa, mà lại chọn làng Dã Lê để cư trú và lưu công nghiệp?.

Thứ nữa, từ câu chuyện đấy lại nảy sinh vấn đề về các con gái của Chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên. Theo _Đại Nam liệt truyện_, chúa Sãi có 4 công nữ là: _Ngọc Liên, Ngọc Vạn, Ngọc Khoa, Ngọc Đĩnh_. Trong đó, công nữ _Ngọc Liên_ lấy Mạc Cảnh Vinh (con trai bậc Khai quốc công thần Mạc Cảnh Huống), _Ngọc Đĩnh_ lấy Nguyễn Cửu Kiều (hai bà đều có chuyện trong _Đại Nam liệt truyện_). Còn hai bà _Ngọc Vạn_, _Ngọc Khoa_ thì lâu nay được giới nghiên cứu cho là hoàng hậu nước Chân Lạp (_Ngọc Vạn_) và Hoàng hậu nước Chiêm Thành (_Ngọc Khoa_). Thế nhưng, nếu 4 công nữ con Thụy quốc công Nguyễn Phúc Nguyên đã rõ ràng nơi chốn như vậy thì vị công nữ được gả cho Thương gia Araki Sotaro (âm Hán Việt: _Hoang Mộc Tông Thái Lan&#x67;_&#x8352;木宗太郎, được chúa ban cho tên Việt là _Nguyễn Thái Lang_ 阮太郎, là một trong 8 đại gia giàu có bậc nhất Nhật Bản thời bấy giờ, được cấp phép _châu ấn trạng_ để vượt biển ra ngoài giao lưu buôn bán) là ai?

Câu chuyện ấy, chúng tôi nghĩ sẽ cần được giới nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm thấu đáo, và hi vọng rằng với những phát hiện bổ khuyết trong tương lai, những vị công nữ này sẽ được trả lại nguyên vị thế và giá trị vốn có. Đồng thời, một số câu chuyện của lịch sử Việt Nam vốn đương còn tranh luận sẽ dần được sáng tỏ trong khoảng thời gian không xa.

Nói tóm lại, với những phát hiện về sắc phong, miếu mộ và tín ngưỡng thờ phụng tôn thần _Tống Sơn quận chúa Nguyễn Thị Ngọc Vạn_ tại 2 ngôi làng Dã Lê Chánh – Dã Lê Thượng (_vốn là một làng Dã Lê, được chia tách từ năm Gia Long thứ 10 (1811)_), chúng tôi cho rằng công lao của bà Ngọc Vạn đối với vùng đất Dã Lê là có thật, thể hiện rõ nét trong tín ngưỡng văn hóa của cư dân nơi đây. Còn câu chuyện có hay không việc công nữ _Ngọc Vạn_ là Hoàng Thái hậu Chân Lạp – người đặt nền móng cho tiến trình khai mở biên cương chúa Nguyễn ở toàn cõi Nam Bộ ngày nay– chính là câu hỏi cần được tiếp tục tìm hiểu kỹ càng dựa trên các cứ liệu khoa học khách quan thuyết phục.

**V.V.Q – N.Đ.Đ**

**CHÚ THÍCH**

(1). Phan Khoang (1969), _Việt sử xứ Đàng Trong 1558-1777\_Cuộc Nam tiến của dân tộc Việt Nam_, Ns Khai Trí-Sài Gòn, tr. 401

(2). Lương Văn Lựu (1973), _Biên Hòa lược sử toàn biên, tập 2_, Tác giả xuất bản, tr.89

(3). Lương Văn Lựu (1973), _Biên Hòa lược sử …,_ sđd, tr.95

(4). Ban Trị sự Nguyễn Phúc tộc (1995), _Nguyễn Phúc tộc thế phả_, Nxb Thuận Hóa, Huế, tr.126.

(5). Ở đây, chúng tôi dùng “_**công nữ Ngọc Vạn**_” theo đúng vị thế của những người con gái chúa Nguyễn. Thời kỳ trấn nhậm Nam Hà, các chúa Nguyễn vẫn tôn phò vua Lê, dùng niên hiệu của vua Lê. Theo _Phủ biên tạp lục_: “_Con đều xưng là công tử, đại công tử, chỉ phong tước hầu…_” (Lê Quý Đôn, _Phủ biên tạp lục_ (Viện Sử học dịch), Nxb. VHTT, 2007, tr.83) và sau khi chúa Nguyễn Phúc Khoát xưng vương (1744) thì về vai vế, cách gọi “_cũng không lập phi cùng thế tử. Vợ cả thì gọi là Tả Hành lang, các vợ lẽ thì gọi là Hữu Hành lang. Con trưởng vẫn gọi là Đại công tử, còn thì theo thứ tự gọi là đệ nhị, đệ tam, đệ tứ, đệ ngũ công tử…”_ (_Phủ biên tạp lục_, Sđd, tr.84). Cho nên con gái của Chúa dứt khoát không thể nào gọi là _**Công chúa**_ (con vua), mà phải là _**công nữ**_ (con chúa).

(6). _Phi thừa_ 丕承: Nhận mệnh trời mà kế thừa cơ nghiệp đế vương.

(7). _Cảnh mệnh_ 耿命: mệnh lệnh của Thiên đế, đế vương.

(8). _Thứ cơ_ 庶幾: hi vọng rằng, ước mong rằng. _Kinh Th&#x69;_&#x8A69;經, _Tiểu Nh&#xE3;_&#x5C0F;雅, _Xa Hạ&#x74;_&#x8ECA;舝 có câu rằng: “_tuy vô chỉ tửu, thức ẩm thứ cơ; tuy vô gia hạo, thức thực thứ cơ_” 雖無旨酒，式飲庶幾；雖無嘉肴，式食庶幾 (tuy không có rượu, cũng rất mong cầu; tuy không có đồ ăn ngon, nhưng cũng hi vọng khi ăn). Tác giả _Viên Mai_ 袁梅 chú giải từ ngữ trên của _Kinh Thi_ rằng: “_thứ cơ, hạnh. Thử biểu hi vọng chi từ_”庶幾，幸。此表希望之詞 (thứ cơ là cầu mong, tức là từ biểu thị sự hi vọng).

(9). Lê Nguyễn Lưu – Huỳnh Đình Kết (2011), _Ấn chương Việt Nam từ thế kỷ XVI đến cuối thế kỷ XIX trong dân gian vùng Huế_, Nxb Thuận Hóa, tr.85
