# Hà Nội - Thành phố lớn nhất xứ Bắc Kỳ đầu thế kỷ XX

Hà Nội - Thành phố lớn nhất xứ Bắc Kỳ đầu thế kỷ XX

Không chỉ là thành phố lớn nhất xứ Bắc Kỳ, Hà Nội còn là thành phố hoạt động náo nhiệt nhất và được xây dựng tốt nhất. Đây cũng là nơi đặt trụ sở của Phủ Thống sứ Bắc Kỳ và Đại bản doanh quân đội.

&#x20;Hà Nội nằm bên bờ sông Hồng, cách biển 150km. Xưa kia là điểm tụ cư của phần lớn các thôn làng, tập hợp chung quanh tòa thành Cửa Đông - nơi Françis Garnier đã chỉ huy đánh chiếm vào ngày 20/11/1873.



<figure><img src="https://dms.luutru.gov.vn/files/ecm/source_files/2024/12/03/456-125826-031224-52.jpg" alt=""><figcaption><p>Bản đồ thành phố Hà Nội năm 1889. Nguồn: Thư viện Quốc gia Pháp</p></figcaption></figure>

Thành phố này chia làm 2 khu tách biệt: phố Tây và phố ta.

&#x20;     Phố ta

&#x20;    Ở khu phố ta, cư dân đông đúc hỗn tạp, gồm cả người An Nam, người Tàu và người Ấn. Các cửa hàng chen chúc nhau. Đó là những căn nhà nhỏ hẹp, trên sàn đặt một vài tấm phản gỗ, trên trải chiếu cói hoặc liếp tre. Trên những chiếc chiếu đó, các bà, các cô ngồi bán hàng. Họ kiên nhẫn chờ khách đến mua và thao thao tám chuyện song vẫn không quên để mắt tới lũ trẻ xung quanh.

Phụ nữ An Nam không chỉ là những bà mẹ tuyệt vời, mà còn là những người buôn bán vô cùng giỏi giang. Vì vậy, phần lớn các cửa hiệu ở khu phố ta đều do phụ nữ quản lý, trừ cửa hiệu của người Tàu. Ở đó, các ông chủ ngồi chễm chệ trên những chiếc ghế đẩu và chẳng bao giờ tin tưởng giao phó việc buôn bán cho ai. Cửa hiệu của người Tàu thường rộng rãi, thoáng đãng hơn cửa hiệu của người An Nam. Hàng hóa của họ cũng được người Âu ưa chuộng hơn. Rất nhiều người Âu tới đây mua hàng hóa của Nhật và nhiều chủng loại khác.

&#x20;    Phố de la Soie (Hàng Đào) kéo dài tới phố des Cantonnais (Hàng Ngang) là tuyến đường giao thông chính của khu phố ta. Ở đó có rất nhiều loại vải vóc. Một vài cửa hiệu của người Ấn nằm xen lẫn giữa các cửa hiệu của người An Nam. Người Tàu định cư ở đây làm đủ nghề: bán đồng hồ, đồ trang sức, đồ mỹ nghệ, tạp hóa…. Một ngôi chợ lớn nằm ở đoạn kéo dài của con phố này, luôn tấp nập nhộn nhịp.

&#x20;    Hà Nội có tất cả 5 chợ của người bản xứ. Đó là những khu chợ lợp mái che và quy định theo cách thức các chợ ở Pháp, người bán hàng phải nộp thuế định kỳ.



<figure><img src="https://dms.luutru.gov.vn/files/ecm/source_files/2024/12/03/2-1ok-132224-031224-62.jpg" alt=""><figcaption><p>Chân dung Françis Garnier, sĩ quan Pháp chỉ huy trận đánh thành Hà Nội ngày 20/11/1873. Nguồn: TTLTQGI.</p></figcaption></figure>

&#x20;    Dân buôn Bắc Kỳ thường tập trung theo nghề trên cùng con phố. Sự cạnh tranh không hề ngăn cản họ sống hòa thuận với nhau, và những khách bộ hành hẳn phải rất ngạc nhiên khi nhìn vào hàng đống hàng hóa cùng loại xếp chung một chỗ.

&#x20;    Cũng như vậy, người ta thấy những người thợ sắt ở phố des Ferblantiers (Hàng Thiếc), người đổi tiền trên phố des Changeurs (Hàng Bạc), người làm xoong chảo tại phố du Cuivre (Hàng Mã). Phố du Sel (Hàng Muối) có những tháp muối trắng. Ở phố des Brodeurs \[Hàng Trống], toàn thể gia đình bao gồm cả trẻ em quây quần cùng nhau làm việc ngoài trời. Ở phố des Cercueils (Hàng Thùng), từng hàng tiểu sành xếp dựng đứng ngoài vỉa hè trông giống như những chiếc quách của người Ai Cập. Những chiếc chum đựng cá đã vữa nát ở phố de la Saumure (Hàng Mắm) bốc mùi nồng nặc. Trên phố des Bambous (Hàng Tre), người ta khiêng trên vai một thanh đòn buộc những bộ tre nặng hình chữ A và chữ H. Những chiếc xe cút kít chở vật liệu trên phố des Chaux (Hàng Vôi) và des Briques (Ngõ Gạch) kêu kèn kẹt như tiếng người nghiến răng.

&#x20;    Mỗi con phố này đều mang đặc điểm, sắc thái riêng với ngành nghề đặc trưng, có thể kể đến phố du Chanvre (Hàng Gai), du Riz (Hàng Gạo), du Sucre (Hàng Đường), du Papier (Hàng Giấy), du Charbon (Hàng Than),.v.v…

&#x20;   Những tuyến phố như Jules Ferry (Hàng Trống), Jean Dupuis (Hàng Chiếu), Françis Garnier (Đinh Tiên Hoàng), Henri Rivière (Ngô Quyền), Jauréguiberry (Quang Trung), Bobillot (Lê Thánh Tông)….. được đặt theo tên các nhân vật nổi tiếng người Pháp có nhiều đóng góp cho công cuộc khai thác thuộc địa tại Đông Dương hoặc hi sinh vì nước Pháp tại Bắc Kỳ



<figure><img src="https://dms.luutru.gov.vn/files/ecm/source_files/2024/12/03/123-130107-031224-83.jpg" alt=""><figcaption><p>Phụ nữ An Nam tại Hà Nội, năm 1899. Nguồn: TTLTQGI.</p></figcaption></figure>

&#x20;Khu phố ta nằm gần bờ sông Hồng, nơi có bến đò ngang tấp nập người qua lại. Trước tiên, người ta phải qua đó rồi mới tới được khu phố Âu nhộn nhịp nhất - phố Paul Bert (Tràng Tiền và Hàng Khay).

&#x20;    Bên bờ sông, dân An Nam chen chúc xô đẩy nhau, là nơi mà một lượng lớn thuyền mành và xuồng nhỏ ngược xuôi mỗi ngày. Một số người bản xứ đã dựng những ngôi nhà nổi trên các bè mảng, nối liền với bờ bằng một vài tấm ván, họ bằng lòng với chỗ trú ẩn đơn sơ mà thơ mộng ấy.

&#x20;    Khi đó ở gần bến sông, người ta dự kiến xây một cây cầu bắc qua sông Hồng, nối liền Hà Nội với bờ tả ngạn. Mọi công việc đang gấp rút được triển khai, mặc cho dòng nước chảy xiết, mặc cho những đợt lũ dâng lên bất ngờ và mặc cho lòng sông rộng, người ta không thể hoài nghi về sự thành công của công trình vĩ đại ấy.

&#x20;    Phần đất gọi là “Khu Nhượng địa”, cho đến năm 1886 đã bị ngăn cách với thành phố bằng một cửa ô mà người Pháp gọi là “Cổng Pháp quốc”. Khu đất này được nhượng cho Pháp theo Công ước ngày 06/02/1874 kéo dài từ phía bắc dọc theo bờ sông cho đến khu Tràng Tiền cũ, ngày nay đã bị phá hủy hoàn toàn, những khoảnh đất cuối cùng được chia lô để bán cho người dân. Nhưng thời bấy giờ, đó là khu đất thấp trũng, lầy lội, chung quanh là bức tường bao trổ lỗ châu mai, để bảo vệ và chống lại các đợt tấn công của quân Cờ đen. Bức thành lũy đó đã bị Toàn quyền Paul Bert cho phá hủy vào năm 1886.

&#x20;    Chung quanh nơi ở của người đại diện nước Pháp là khu nhà ở của người đứng đầu các cơ quan dân sự và quân sự.

&#x20;Dải đất đó dài chừng 1km được chia đôi theo suốt chiều dài bởi một đại lộ đẹp, có cây xanh tỏa bóng mát tuyệt vời, chạy song song với dòng sông dẫn đến tận Bệnh viện De Lanessan (Bệnh viện Trung ương Quân đội 108).

&#x20;    Nhà cửa trong Khu Nhượng địa có vườn tược bao quanh và rất thoáng mát nhờ những cơn gió nhẹ thổi từ lòng sông.

&#x20;    Phố Tây

&#x20;    Khu phố Tây lớn mạnh lên từng ngày cạnh Khu Nhượng địa. Đường phố rộng rãi, sạch sẽ, được bảo trì hoàn hảo. Nhiều đại lộ chạy ngang dọc khắp khu phố này và những ngôi nhà xinh xắn được dựng lên, khiến Hà Nội trở nên xinh đẹp, duyên dáng khiến nhiều thành phố Pháp quốc phải mơ ước.

&#x20;    Những ngôi nhà ở phố Tây thường chỉ có một tầng gác, nhiều cửa, với một mảnh vườn kế bên cùng các công trình phụ trợ: gara, chỗ ở của gia nhân, chuồng ngựa...

&#x20;    Phố Paul Bert, tuyến đường huyết mạch chính của thương mại Pháp. Những khách sạn lớn, tiệm cà phê sang trọng, hiệu sách, hiệu thuốc Tây… đều tập trung trên con phố này. Đây cũng là nơi gặp gỡ thường xuyên của giới thương nhân.

&#x20;    Vào thời điểm này, hầu như toàn thành phố Hà Nội, từ phố Tây đến phố ta đều có điện thắp sáng. Phố Paul Bert thông ra hồ Hoàn Kiếm, được coi như tâm điểm của thành phố. Còn hồ Hoàn Kiếm thực sự là báu vật của thủ phủ xứ Bắc Kỳ. Chung quanh hồ có nhiều cây cối và đại lộ lớn. Ở giữa hồ nước có một ngôi miếu nhỏ (Tháp Rùa), bên trên đặt phiên bản thu nhỏ bức tượng "Nữ thần Tự do" cầm bó đuốc. Bên cạnh bờ hồ là vườn hoa Paul Bert (công viên Lý Thái Tổ). Dọc theo đại lộ chung quanh bờ hồ, còn có một số công trình xây dựng chính như Tòa án, Bưu điện, rạp Philharmonique (nay là vị trí Nhà hát Múa rối Thăng Long).



<figure><img src="https://dms.luutru.gov.vn/files/ecm/source_files/2024/12/03/4-125853-031224-86.jpg" alt=""><figcaption><p>Quang cảnh phố Jean Dupuis (phố Hàng Chiếu) năm 1884. Nguồn: TTLTQGI.</p></figcaption></figure>

&#x20;    Bức tượng đồng đặt trên bệ đá ở lối vào vườn hoa, nằm giữa Tòa Đốc lý và Bưu điện, quay mặt ra phía hồ là bức tượng ngài cựu Tổng Trú sứ Paul Bert.

&#x20;    Tuy nhiên, hồ Hoàn Kiếm vẫn chưa phải là điểm dạo chơi lý tưởng của người Hà Nội. Họ thích không gian chung quanh đền Quán Thánh và vườn Bách thảo hơn.

&#x20;    Grand Bouddha (Phật lớn) là một bức tượng khổng lồ đặt trong một ngôi chùa nằm bên bờ Hồ Tây, cách trung tâm thành phố 2km.

&#x20;    Gần đền Quán Thánh là vườn Bách thảo. Đó là một khu đất rộng lớn, bên trong có hồ nước, cỏ cây, hoa lá, những lối đi rợp bóng cây xanh. Đó là điểm hẹn của những người Hà Nội thanh lịch.

&#x20;    Một điểm đáng chú ý nữa đó là Thành Hà Nội với diện tích khá rộng không còn nữa. Các bức tường thành đều đã bị san phẳng. Nơi này giờ chỉ còn lại các công trình xây dựng kiểu Âu rộng rãi, đó là doanh trại quân đội hay nhà ở của sĩ quan. Tháp canh và vài bức tường vẫn còn đó.

&#x20;Tòa thành, ngày nay vẫn được gọi như vậy, đơn giản là do thói quen, chứa rất nhiều vũ khí và đạn dược. Đội quân đồn trú ở đây gồm lực lượng bộ binh, pháo binh và lính bản xứ. Ngoài ra, còn có nhiều công sở và nhân viên. Tuy không còn thành lũy như xưa nữa song xung quanh tòa thành vẫn có một tường bao trổ lỗ châu mai, bên trong phần lớn là các tòa nhà quân sự.

&#x20;    Trải dài dọc theo tả ngạn sông Hồng, Hà Nội được bảo vệ trước những trận lũ kinh hoàng của con sông này vào mùa mưa bởi một con đê cao - đang được cải tạo thành bến cảng. Thành phố có diện tích khoảng 877ha, dạng tam giác có trung tâm là tòa thành, cách sông Hồng khoảng 2km, trước kia là khoảng 6km, nay bị thu hẹp đáng kể do sự phát triển không ngừng của thành phố, với dân số ước tính 105.188 người.



<figure><img src="https://dms.luutru.gov.vn/files/ecm/source_files/2024/12/03/5-125859-031224-64.jpg" alt=""><figcaption><p>Tòa Công sứ Pháp đầu tiên tại Hà Nội năm 1884. Nguồn : TTLTQGI</p></figcaption></figure>

&#x20;    Hà Nội - Trung tâm kỹ nghệ, thương mại quan trọng

&#x20;    Thành phố Hà Nội, một trong những trung tâm kỹ nghệ và thương mại quan trọng nhất, được chia thành 8 khu bao gồm khoảng 180 phố. Các trưởng khu và trưởng phố bản xứ do dân đinh người bản xứ bầu ra. Đường phố rộng rãi, xuyên suốt và thông thoáng, ở khu vực thành thị có điện thắp sáng, được trang bị hệ thống cống và máy nước công cộng. Ngoài ra, các trục đường chính được thắp sáng bằng đèn hồ quang.

&#x20;    Vào thời điểm này, Hà Nội sắp có 3 tuyến đường tàu điện. Các tuyến đường sắt cũng đang tích cực được thi công để sớm đưa vào hoạt động. Phần lớn đường sá ở vùng chung quanh Hà Nội khá rộng rãi và được bảo trì tốt.



<figure><img src="https://dms.luutru.gov.vn/files/ecm/source_files/2024/12/03/6-125906-031224-76.jpg" alt=""><figcaption><p>Điện Kính thiên năm 1884. Nguồn: TTLTQGI.</p></figcaption></figure>

&#x20;    Những chiếc tàu thủy được trang bị đầy đủ và vô cùng tiện nghi của các hãng vận tải đường sông đã kết nối trung tâm này với cảng Hải Phòng và lên tới tận biên giới Trung Hoa. Dịch vụ vận chuyển thường xuyên tới các địa điểm chính của Bắc Kỳ đều do các hãng vận tải này đảm nhiệm.

&#x20;    Bên cạnh đó, Hà Nội còn có một ngân hàng, một hiệu cầm đồ, một Văn phòng trước bạ và tài sản, hai lò mổ.v.v…

&#x20;    Các công trình xây dựng nhà hát, sở Cảnh sát, dinh Toàn quyền khi đó đang chuẩn bị khởi công, sẽ góp phần tô điểm thêm cho thành phố Bắc Kỳ này, nơi có thể trở thành thành phố xinh đẹp nhất xứ Đông Pháp./.

\------------------

Nguồn: Theo Robert Dubois, Xứ Bắc Kỳ năm 1900.

Hoàng Hằng (Trung tâm Lưu trữ quốc gia I)
